ORKESTRAÔÇŽ Yazan: Arthur MILLERÔÇŽ ├çeviri: Y─▒ld─▒r─▒m T├ťRKERÔÇŽ Y├Ânetmen: Ay┼če Emel ORKESTRA - AF─░┼×MESC─░…

ÔÇťAuschwitzÔÇŁ desem konuyu ├Âzetlemi┼č olurum san─▒r─▒mÔÇŽ ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒’nda Yahudilerin topland─▒─č─▒ Nazi toplama kamplar─▒ndan belki de en bilineni Auschwitz…

Benim ─▒srarla tiyatro salonu olmad─▒─č─▒n─▒ iddia etti─čim ─░rfan ┼×ahinba┼č At├Âlye SahnesiÔÇÖnde sahnelenen ve bir t├╝rl├╝ merkez sahnelere gelmeyen ve gelemeyecek kadar devasa bir dekor kullanan bir oyun Orkestra.

Oyun ├Âncesi gibiyken, oyuna be┼č dakika kala daha binan─▒n ana giri┼činde d├╝zenlenmi┼č bir restoranda bir piyanistin (Alperen YAL├çIN) d├Ânem ┼čark─▒lar─▒n─▒ dinlemeye ba┼čl─▒yoruz. Sonra ona bir ┼čark─▒c─▒ (Leyla Melda G├ľKSUN) e┼člik ediyor. Restorana bir kad─▒n geliyor. Garson (Engin BOSTANCI) o kad─▒n─▒ ├žok eskiden tan─▒yor, hat─▒rl─▒yor. Bu arada biz seyirciler ayaktay─▒z, ne olaca─č─▒n─▒ merakla bekliyoruz. Kad─▒n ├╝nl├╝ ┼čark─▒c─▒ Fania Fenelon (Zeynep H├ťROL). AuschwitzÔÇÖden kurtulmay─▒ ba┼čarm─▒┼č ve orada tan─▒┼čt─▒─č─▒ arkada┼člar─▒ Etalina (Ays─▒n I┼×IMER) ve Helene (├ľzge M─░RZALI) ile y─▒llar sonra bulu┼čacak. Bulu┼čuyorlar, tam sohbete ba┼člam─▒┼člarken ge├žmi┼čin ac─▒s─▒yla sars─▒l─▒yorlar ve hareketlenmeyle an─▒lara ge├žiyoruz. orkestra-9Biz seyirciler ayakta durmu┼č restorandaki kurguyu seyrederken aram─▒zdan ba─č─▒ra ├ža─č─▒ra, coplanarak esirler g├Ât├╝r├╝l├╝yor sahneye. Ge├žmi┼če ilk ad─▒m─▒ atm─▒┼č oluyoruz. Ve askerler ite kaka, ÔÇťDaha ├žabuk!ÔÇŁ diye ba─č─▒ra ├ža─č─▒ra bizi salona davet(!) ediyorlar. (Not: Ne kadar itiraz edip M├╝sl├╝man oldu─čumu s├Âylemeye ├žal─▒┼čsam da dinlemediler, m├ódem bilet ald─▒m beni de ite kaka salona yerle┼čtirdiler.)

Salona ge├žmeden ├Ânce ara b├Âlmede bir tren vagonu g├Âr├╝yoruz. G├Ât├╝r├╝lenler o vagona bindirilmi┼čler. Nereye gittiklerini, niye orada olduklar─▒n─▒ bilmeyen, bir anlam vermeyen insanlar vagonu. Vagon bo┼čal─▒yor, AuschwitzÔÇÖe geliyoruz ve biz de bo┼čalanlarla birlikte sahneye ge├žiyoruz. Silahlar patl─▒yor, ba─č─▒r─▒┼č ├ža─č─▒r─▒┼č, h─▒r g├╝r, ger├žek Alman kurtlar─▒ (─░nka ve Siyu)* e┼čli─činde salona yerle┼čiyoruz. O an ÔÇťAllahÔÇÖ─▒m, ┼čuradan sa─č salim kurtulsayd─▒mÔÇŽÔÇŁ diye d├╝┼č├╝nd├╝m. Baz─▒ seyirciler ger├žekten ├Âyle d├╝┼č├╝nd├╝; zira tespit etti─čim kadar─▒yla oyunun kimi a┼čamalar─▒nda seyircilerin aras─▒nda canland─▒r─▒lan gerilim baz─▒ insanlar─▒ rahats─▒z etti. Tart─▒┼čmak gerekir: Seyirci kat─▒l─▒ml─▒ olacak diye, seyirci hissetsin diye bu kadar zahmet, i├ž i├že olmak biraz abart─▒l─▒ m─▒ acaba? Korkum o ki bir g├╝n genelev kad─▒nlar─▒n─▒ anlatan bir oyuna gidece─čim ve namusu yitirip ├ž─▒kaca─č─▒m salondan.

Salonun ├ževresi tel ├Ârg├╝lerle ├ževrilmi┼č ve tipik bir toplama kamp─▒n─▒n ortas─▒nday─▒z orkestra-11sanki. Nihayet oyunun sahne k─▒sm─▒ ba┼čl─▒yor. Ba┼čl─▒yor ve giri┼čte ya┼čad─▒─č─▒m─▒z o heng├óme, ate┼č kayboluveriyor. Kuru bir oyuna d├Ân├╝yor. Az ├Ânce biz oyunun i├žindeydik, salona ge├žince dekor normal bir sahnede olmas─▒ gerekenden bile daha geriye gitti, birden oyundan koptuk. Uzaklarda bir yerlerde bir tiyatro oynanmaya ba┼člad─▒. Oyun esnas─▒nda daha da uzaktaki ekranda d├Âneme ili┼čkin, insan─▒n i├žini kald─▒ran esir kamp─▒ g├Âr├╝nt├╝leri, ceset y─▒─č─▒nlar─▒ vs. g├Âsteriliyor. Sahneden ekrana do─čru ya┼čanan bu de─či┼čimler ger├žekleri ├ž─▒plakl─▒─č─▒yla ortaya koyuyor; fakat seyircinin anl─▒k de─či┼čimlere ├žabucak adapte olabildi─činden ┼č├╝pheliyim. Bu kopuklukla ve -bir sonraki paragrafta de─činece─čim- metinle birlikte doksan dakikal─▒k ilk perdenin gere─činden fazla uzun oldu─ču kanaati herkeste olu┼čmaya ba┼čl─▒yor ki orkestra sesini f─▒rsat bilip konu┼čmalar, sa─ča sola d├Ânmeler, yelpazelenmeler, su i├žmeler, saate bakmalarÔÇŽ

orkestra-5Oyunun orijinal ad─▒ Playing For Time. Ben bunu Zamana ├çalmak ┼čeklinde terc├╝me ettim. (Kitap├ž─▒kta Zamana Kar┼č─▒ ├çalmak yaz─▒yor.) Anlam olarak ÔÇśzaman kazanmak amac─▒yla ├žalmakÔÇÖ ifadesi oldu─ču oyun seyredildi─činde anla┼č─▒l─▒yor. Ama a├ž─▒k de─čil. Olay─▒n temelinde orkestra yatt─▒─č─▒ i├žin oyunun ad─▒ Orkestra olarak tercih edilmi┼č. Eserin T├╝rk├žesi yok, okuyamad─▒m. Dinleyerek bir eser hakk─▒nda yorum yazmak yanl─▒┼č; ama bir tak─▒m ac─▒lar─▒ kaleme almaya ├žal─▒┼čm─▒┼č ve o ac─▒lar─▒ tam yerli yerine oturtamam─▒┼č bir eser gibi geldi bana. (Kitapta yazan kimi unsurlara oyunda yer verilmemi┼č de olabilir.) ├çok ├Âzel bir ┼čey yok. Belki de bundan zaman─▒ sorumlu tutabiliriz; ├ž├╝nk├╝ eser 1980 y─▒l─▒nda yaz─▒lm─▒┼č. O d├Ânem i├žin yeni bir ├žal─▒┼čma say─▒labilir; ancak o zamandan bu zamana biz hi├ž izlemediysek on, on be┼č tane ‘Yahudi vs. Nazi’ konulu film, defalarca belgeseller, tart─▒┼čma programlar─▒ seyrettik. T├╝m o seyirlerden sonra bu eser bende ├žok b├╝y├╝k bir etki yaratmad─▒.

Toplama kamp─▒ndaki OrkestraÔÇÖy─▒ m├╝zisyen Alman bir aileden orkestra-1gelen Alma Rose (Funda G├ľKG├ťC├ť) y├Ânetiyor. Orkestraya sonradan kat─▒lan AvrupaÔÇÖn─▒n tan─▒nm─▒┼č sesi Fania Fenelon (Zeynep H├ťROL) d├╝zenleme yapmay─▒ bildi─či i├žin yeni bir hava getiriyor. Bu b├╝y├╝k bir ya┼čama umudu demek; ├ž├╝nk├╝ orkestrada ├žalanlar komutanlar i├žin konserler veriyorlar; ┼čayet komutanlar ayn─▒ m├╝zikleri dinlemekten s─▒k─▒l─▒rlarsa veya m├╝zikleri, icralar─▒ be─čenmezlerse bu orkestran─▒n ve dolay─▒s─▒yla orkestrada ├žalanlar─▒n sonu olacakt─▒r. Daha ├žok ├žal─▒┼čmalar─▒; hatas─▒z, dinlenebilir ve kendini yenileyen bir orkestra olmalar─▒ laz─▒m.

orkestra-10Burada beklenen ├žat─▒┼čmay─▒ yakal─▒yoruz. M├╝zisyen bir aileden gelen kemanc─▒ Alma Rose’nin amcas─▒ ├╝nl├╝ klasik m├╝zik├ži Gustav Mahler. Alma Rose kendi tabiriyle ÔÇśhayat─▒n─▒ m├╝zi─če adam─▒┼čÔÇÖ biri; ancak amcas─▒ gibi elde etti─či b├╝y├╝k bir ba┼čar─▒s─▒ yok. ┼×imdi ise emrinde bir orkestra var ve o bunu en iyi ┼čekilde kullanarak kendini bulmak, hak etti─čini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ y─▒llar─▒n birikimi emeklerinin kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ almak istiyor. Biraz sert bi├žimde de olsa y├Ânetti─či orkestras─▒yla hem ba┼čar─▒ya ula┼čmak hem de hayatta kalmak ├žabas─▒nda. Oysa Fania FenelonÔÇÖun b├Âyle bir derdi yok. O daha insan─▒ de─čerlerden yakla┼čarak ahlaki bir sorgulamada. Fania insani yakla┼č─▒m─▒ ile orkestra ├╝yelerinin de g├Âl├╝n├╝ kazan─▒yor ve gizliden gizliye iktidar sava┼č─▒ ba┼čl─▒yor. Ve bu iktidar sava┼č─▒ ├Âyle bir hal al─▒yor ki fazladan verilen ekmekleri engelleyerek g├╝├ž g├Âsterisi taslamaya d├Ânecek kadar.

┼×imdi ben b├Âyle anlat─▒nca siz olaylar─▒n tamamen bu ├žer├ževede geli┼čti─čini orkestra-7sanabilirsiniz; de─čil. Orkestran─▒n getirdi─či ├žat─▒┼čmalar, ├žeki┼čmeler, sorunlar eserde ├žok yo─čun de─čil. ─░┼čte temel ele┼čtirim burada olacak, ├ž├╝nk├╝ bence bunun i├žin eserin ad─▒ Orkestra de─čil, Playin For Time/Zamana Kar┼č─▒ ├çalmak. Oyun sadece OrkestraÔÇÖy─▒ anlatm─▒yor, orkestra d─▒┼č─▒nda hayatta kalabilmek i├žin askerlerle d├╝┼č├╝p kalkan Marianne (├ľzlem G├ťR) kendi m├╝zi─čini ├žalmaktad─▒r asl─▒nda ya da hayata ba─čl─▒l─▒─č─▒n─▒ duydu─ču hiddetten alan Etalina (Ays─▒n I┼×IMER) kendi m├╝zi─čini ├žalmaktad─▒r. Alma Rose zamana kar┼č─▒ ├žalmay─▒ ba┼čar─▒yla tamamlayabilen tek ki┼čiyken ba┼čkas─▒n─▒n m├╝zi─čine kurban gitmez mi? Kar┼č─▒ cephede Nazi g├Ârevlisi, kamp amiri Frau Schmidt (Mehtap ├ľZTEPE) kamptan kimsenin ayr─▒lmas─▒na g├Âz yummayarak zaman kar┼č─▒s─▒nda kendi m├╝zi─čini ├žalmaktad─▒r; onun zamana tutunmas─▒, hazz─▒ ancak gizli iktidar─▒yla m├╝mk├╝nd├╝r. Ve hatt├ó sert, despot ve ├žekici kad─▒n komutan Mandel m├╝zi─če olan ilgisiyle, ama daha ├žok FaniaÔÇÖya duydu─ču a┼čkla, yan─▒na al─▒p kurtard─▒─č─▒ k├╝├ž├╝k ├žocu─ča duydu─ču a┼čkla kendi m├╝zi─čini ├žalmaktad─▒r. (Gerek ├žocu─čun ┼čapkas─▒ gerekse tipi Thomas MannÔÇÖ─▒n VenedikÔÇÖte ├ľl├╝m├╝ÔÇÖn├╝** hat─▒rlatt─▒ bana. Bilin├žli bir tercihle MandelÔÇÖin ├žocu─ča olan a┼čk─▒ m─▒ vurgulanmak istendi, yoksa ben mi ├Âyle ├ž├Âz├╝mledim, bilemiyorum.) Asl─▒nda herkes zamana kar┼č─▒ bir tak─▒m beklentiler i├žerisinde, herkesin kendi m├╝zi─či var; elbette vurgu orkestrada, ├žat─▒┼čmalar─▒n temelinde orkestra var, elbette orkestra kendisi olman─▒n d─▒┼č─▒nda ├Ânemli bir ara├ž; ama eseri yaln─▒zca somut bir orkestraya ba─čl─▒ yorumlarsak basit bir konu anlat─▒m─▒ndan ├Âteye ge├žemeyiz diye d├╝┼č├╝n├╝yorum.

orkestra-4Y├Ânetmen Ay┼če Emel MESC─░ farkl─▒ dekorlarla ├žal─▒┼čmay─▒, kalabal─▒k kadrolar─▒ seviyor. Bu sene seyretti─čimiz Kerbela, ├Ânceki senelerde seyretti─čimiz ├ç─▒─č da b├Âyle eserlerdi. Ve eserleri uzun uzun yorumlamaktan ayr─▒ bir haz ald─▒─č─▒ da muhakkak.

Dikkatimi ├žeken birka├ž oyuncudan s├Âz etmeden ge├žemeyece─čim. San─▒r─▒m ald─▒─č─▒ alk─▒┼čtan anla┼č─▒lacakt─▒r ki kad─▒n komutan MandelÔÇÖi canland─▒ran Mira├ž ERONAT harika bir oyun ├ž─▒kar─▒yor. M├╝thi┼č ger├žek├ži. Oyunun ba┼č─▒nda pelerininin alt─▒ndan ├Âzel bir koreografi ile kendini g├Âsteren ERONAT daha o a┼čamada bende ├ľl├╝m Mele─či ├ža─čr─▒┼č─▒m─▒ yaratm─▒┼čt─▒, ister istemez ├Âyle d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝m. Oyun ilerledik├že Mira├ž ERONATÔÇÖ─▒n tutarl─▒ ve harika bir oyun ├ž─▒kard─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝m. Sahnedeki duru┼ču ile yaln─▒zca rol icab─▒ orkestra ├╝zerinde de─čil, ayn─▒ zamanda sahne ├╝zerinde de tam bir h├ókimiyet kuruyordu. Alma Rose rol├╝nde Funfa G├ľKC├ťN├ťÔÇÖn├╝ bu sene ─░┼čte Ba┼č, ─░┼čte G├Âvde, ─░┼čte KanatlarÔÇÖdan hat─▒rl─▒yoruz. Oradaki olgun oyunculu─čunu burada da d├Ârt d├Ârtl├╝k sergilemeyi ba┼čar─▒yor. MarianneÔÇÖi canland─▒ran ├ľzlem G├ťR, Frau SchmitdÔÇÖi canland─▒ran Mehtap ├ľZTEPE rollerini hakk─▒yla yerine getiren oyunculard─▒. EtalinaÔÇÖy─▒ canland─▒ran Ays─▒n ISIMER sald─▒rgan oyunculu─čunun yan─▒ s─▒ra final sahnesinde verdi─či sesle ├žok iyiydi. Sessiz sakin bir tav─▒rla, t├╝m so─čuklu─čuyla Nazi Doktor MengeleÔÇÖyi canland─▒ran Okan ─░RK├ľRENÔÇÖin Yi─čit BULUTÔÇÖa benzerli─či dikkat ├žekiciydi. ─░RK├ľREN s├Âz├╝ az rol├╝n├╝ duru┼čuyla vermeyi ba┼čard─▒ bence. Bir de tecr├╝be konu┼čtu: Deli bir tutukluyu canland─▒ran Erkan ALPAGO hepi topu on be┼č, yirmi saniye g├Âr├╝nd├╝; ama ger├žekten g├Âr├╝nd├╝; m├╝kemmeldi.

Son olarak, ger├žekten merak etti─čim bir soruya cevap ar─▒yorum: Eserin orkestra-8kendisinde fl├╝t├ž├╝ Sosyalist Enternasyonal mar┼č─▒n─▒ ├žal─▒yor mu, yoksa yaln─▒zca y├Ânetmen MESC─░ÔÇÖnin sosyalist ge├žmi┼činden ├Ât├╝r├╝ bir tercih mi?

Tesislere gideceklere k├╝├ž├╝k bir ipucu: ─░ki hafta sonra, ne yaz─▒k ki tiyatro mevsimi bitti─činde, sar─▒ sar─▒ kay─▒s─▒lar sarkacak dallardan. Kay─▒s─▒lar ├žekirde─če d├Ânmeye ba┼člam─▒┼č bile, daha tam olu┼čmadan birka├ž ye┼čil kay─▒s─▒ indirin mideye.

Sons├Âz: ├çok emek harcanm─▒┼č. Gidip bir g├Âr├╝n bakal─▒m Nazi kamp─▒nda olmak nas─▒l bir hismi┼č.

 


*Alman kurtlar─▒na isim olarak soyk─▒r─▒ma u─čram─▒┼č milletlerin isimlerinin verilmesi de m├ónidar.
┬á** Hat─▒rlayaca─č─▒n─▒z ├╝zere Thomas Mann, VenedikÔÇÖte ├ľl├╝m roman─▒nda bir m├╝zik profes├Âr├╝n├╝n tatil i├žin gitti─či VenedikÔÇÖte ergenlik ├ža─č─▒na hen├╝z ad─▒m atm─▒┼č, g├Âr├╝nt├╝s├╝yle k─▒z m─▒ erkek mi oldu─čunu sorgulatan bir ├çek ├žocu─ča besledi─či platonik a┼čk─▒ anlatmakta ve bu a┼čk ├╝zerinden bir m├╝zisyenin sanat anlay─▒┼č─▒n─▒ sorgulamaktad─▒r.
** Foto─čraflar Devlet Tiyatrolar─▒‘ndan.

Bir Cevap Yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak. Gerekli alanlar * ile i┼čaretlenmi┼člerdir

*
*
Website